10 cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới và bài học rút ra

Khủng hoảng kinh tế là một hiện tượng kinh tế không ai mong muốn vì nó có ảnh hưởng rất lớn đến nền kinh tế.

Khái niệm khủng hoảng kinh tế không còn quá xa lạ với mọi người, khi lịch sử thế giới đã ghi nhận nhiều cuộc khủng hoảng kinh tế.

Quy mô ngày càng tăng của cuộc khủng hoảng đòi hỏi mọi người phải hiểu rõ cuộc khủng hoảng kinh tế là gì và cách ứng phó khi nó xảy ra.

Thế kỷ 1 – Cuộc khủng hoảng kinh tế của Đế chế La Mã

Vào thời của Đế chế La Mã cổ đại, người giàu thuộc tầng lớp thượng lưu thường cho người nghèo vay tiền, thu lợi từ tiền lãi. Tuy nhiên, phương pháp làm giàu này đã sớm dẫn đến một cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng cho La Mã vào năm 33 sau Công nguyên. Cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ đạo luật yêu cầu các chủ nợ đầu tư 2/3 tài sản vào bất động sản của Ý.

Theo đạo luật này, người đi vay phải trả một số tiền tương đương từ số tiền đã vay. Tuy nhiên, trên thực tế, chủ nợ yêu cầu người vay phải hoàn trả toàn bộ giá trị của khoản nợ. Con nợ buộc phải bán đất để trả nợ. Nhu cầu mua bán đất tăng đột biến khiến giá đất giảm mạnh khiến người vay không đủ tiền trả nợ. Nhiều người không có khả năng trả nợ đã bị đưa ra tòa và tài sản của họ bị tịch thu.

Bài học rút ra: Nếu chỉ dùng tiền để tạo ra tiền từ việc vay đi mượn lại thu lãi cao sẽ dẫn đến khủng hoảng kinh tế. Tình trạng bong bóng bất động sản hiện nay là lặp lại trường hợp này tại Trung Quốc và Việt Nam mấy năm gần đây, nếu chính phủ không có chính sách xử lý kịp thời sẽ khiến nền kinh tế bị đình trệ trên diện rộng.

Thế kỷ 14 – Khủng hoảng kinh tế châu Âu

Đầu thế kỷ 14 (XIV), tình hình kinh tế chính trị châu Âu liên tục gặp những khủng hoảng như nạn đói năm 1315-1317, chiến tranh Anh-Pháp năm 1317, và cái chết đen năm 1347-1351. Các sự kiện liên tiếp đã dẫn đến một cuộc suy thoái kinh tế nghiêm trọng ở châu Âu vào thời điểm đó, và dân số giảm từ 1/2 xuống còn 2/3. Tuy nhiên, giá hàng hóa châu Âu tăng mạnh trong bối cảnh này.

Trong thời kỳ này, nhiều vụ vỡ nợ quốc gia và các vụ vỡ nợ liên tiếp của các ngân hàng tư nhân đã xảy ra trên khắp châu Âu. Nền kinh tế châu Âu đã phải gánh chịu hậu quả. Ở một số khu vực, đặc biệt là ở Đông Âu, các doanh nghiệp đã phải thực hiện các chính sách hỗ trợ như tăng lương để ngăn người lao động rời khỏi lãnh thổ.

Cái chết đen là tên của một trận dịch từ thế kỷ 14 xảy ra ở châu Á và châu Âu, đỉnh điểm là ở châu Âu vào năm 1346-1351, ước tính 75 – 200 triệu ca tử vong ở châu Âu và châu Á.

Bài học rút ra: Chiến tranh và dịch bệnh triền miên sẽ gây ra cuộc khủng hoảng kinh tế. Năm 2019 – 2022 nhiều cuộc chiến tranh giữa các nước lớn xảy ra, đại dịch Covid-19 cướp đi sinh mạng rất nhiều người trên thế giới. Những biểu hiện của tình hình thế giới hiện nay có thể dự đoán được rằng, đây là một thời kỳ suy thoái kinh tế mặc dù ở mức độ khác nhau.

Thế kỷ 17 – Hội chứng hoa tulip ở Hà Lan

Nền kinh tế bong bóng điển hình nhất có thể kể đến là hội chứng hoa tulip ở Hà Lan năm 1634-1637. Trong những ngày đó, hoa tulip tượng trưng cho sự đẳng cấp và sang trọng. Năm 1634, một cơn bão hoa tulip đã đổ bộ vào Hà Lan. Vào thời điểm này, giá hoa tulip ở Hà Lan cao gấp 6 lần thu nhập bình quân hàng năm của người lao động.

Đến năm 1636, sở giao dịch chứng khoán ở Amsterdam, Rotterdam và các thị trấn khác đã mở trung tâm thương mại hoa tulip. Mọi người mua nhiều hoa tulip hơn mức họ có thể mua để đầu cơ và kiếm lời. Tuy nhiên, vào năm 1637, giá hoa tulip giảm nhanh chóng và không có dấu hiệu tăng trở lại. Chỉ trong nháy mắt, khối tài sản của hàng nghìn cử tri và lợi nhuận ảo biến mất.

Bài học rút ra: Hội chứng bong bóng là do bị thao túng và thổi phồng lên vượt qua giá trị thực tế gấp nhiều lần dẫn đến mua bán bằng giá trị ảo, sau khoảng thời gian bong bóng bị vỡ khiến bất ổn kinh tế, kéo theo các hệ lụy về an sinh xã hội. Ví dụ ở Việt Nam có Hoa phong Lan nghìn tỷ, gần đây có Con chó mà giá trăm tỷ, có bất động sản phân lô bán nền bị thổi giá quá lớn…đó là dấu hiệu của bong bóng không có giá trị thực.

Thế kỷ 18 – Bong bóng chứng khoán Công ty South Sea

Được thành lập vào năm 1717, Công ty Biển Nam của Anh đã thiết lập mạng lưới thương mại đầu tiên với Châu Mỹ Latinh. Với danh hiệu này, công ty đã thổi phồng danh tiếng của mình và thu được rất nhiều tiền từ các nhà đầu tư cổ phiếu. Trong vòng sáu tháng, giá cổ phiếu của Công ty South Sea đã tăng từ 128 bảng lên 1.000 bảng.

Để mua cổ phiếu của South China Sea, nhiều nhà đầu tư đã phải vay vốn với hy vọng cổ phiếu này sẽ sinh lời, gây ra một làn sóng đầu cơ điên cuồng ở Anh. Tuy nhiên, khi đến kỳ hạn thanh toán, nhiều người mất khả năng thanh toán, buộc họ phải bán cổ phiếu ra thị trường. Việc bán tháo ồ ạt khiến giá cổ phiếu lao dốc khiến nhiều ngân hàng phá sản. Nền kinh tế Vương quốc Anh cũng đang suy sụp nhanh chóng.

Bài học rút ra: Bong bóng cổ phiếu hay nói cách khác dùng giấy “cổ phiếu” phát hành thu về tiền thật, thao túng chứng khoán dẫn đến khủng hoảng kinh tế. Ở Việt Nam gần đây chúng ta thấy được các thương hiệu lớn như FLC, Tân Hoàng Minh…Họ đã bị bắt do ít nhiều dính dáng đến thao túng chứng khoán.

Thế kỷ 13 – Khủng hoảng tín dụng năm 1772

Trong những năm 1960 và 1970, nước Anh thịnh vượng với những thành tựu thương mại và hệ thống thuộc địa rộng lớn. Các khoản vay tín dụng từ các ngân hàng quốc doanh của Anh cũng rất hiệu quả. Tuy nhiên, sự thịnh vượng này không kéo dài được lâu và vào tháng 6 năm 1772, Alexander Fordyce, một trong những đối tác chính của ngân hàng, đã đến Pháp để trốn nợ.

Vụ việc đã khiến hệ thống ngân hàng của Anh rơi vào cảnh hỗn loạn. Các chủ nợ tranh giành nhau để rút tiền từ các ngân hàng, gây ra một cuộc khủng hoảng tín dụng lớn. Cuộc khủng hoảng không dừng lại ở Anh, mà nhanh chóng lan sang Scotland, Hà Lan, phần còn lại của châu Âu và các thuộc địa của Anh ở châu Mỹ.

Bài học rút ra: Các khoản tín dụng, vay mượn mập mờ chứa nhiều rủi ro, hệ thống ngân hàng bị khủng hoảng do người dân đi rút tiền hàng loạt tại các ngân hàng. Ngân hàng vỡ nợ tín dụng, khủng hoảng kinh tế sẽ diễn ra. Ví dụ điển hình là Việt Nam đã sử dụng giải pháp không cho phép ngân hàng bị phá sản, chỉ mua lại giá 0 đồng và cơ cấu lại nhằm ổn định kinh tế và an sinh xã hội. Gần đầy rõ ràng nhất là Ngân hàng SCB y chang như khủng hoảng tín dụng thế kỷ 13 tại Anh.

Thế kỷ 19 – suy thoái kéo dài ở Châu Âu và Bắc Mỹ

Sự lan rộng của lạm phát và đầu cơ đến các tuyến đường sắt của Hoa Kỳ và sự mất giá của đồng tiền Đức vào năm 1873 đã dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính năm 1873, gây ra một loạt suy thoái kinh tế kéo dài khắp châu Âu và Bắc Mỹ. Cuộc chiến giữa Pháp và Phổ và vụ cháy Chicago và Boston năm 1871 cũng được coi là nguyên nhân của cuộc khủng hoảng.

Hơn 18.000 công ty, 10 tiểu bang và hàng trăm ngân hàng ở Hoa Kỳ đã tuyên bố phá sản, và tỷ lệ thất nghiệp cao tới 14%. Nước Anh được cho là chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ ​​cuộc khủng hoảng, vì nước này đã phải trải qua một cuộc suy thoái kéo dài và mất đi vị trí lãnh đạo công nghiệp ở châu Âu. Ở một số quốc gia, cuộc suy thoái này được biết đến vào thời điểm đó là cuộc Đại suy thoái.

Bài học rút ra: Biểu hiện rõ nhất là các công ty doanh nghiệp phá sản do vỡ nợ tín dụng. Hệ quả vô cùng nghiêm trọng vì kéo theo tình trạng thất nghiệp kéo dài, dẫn tới khủng hoảng các lĩnh vực khác. Ở Việt Nam sẽ có các công ty quốc gia lớn mạnh để ổn định kinh tế vĩ mô.

Thế kỷ 20 – Cuộc đại suy thoái 1929-1939

Cuộc Đại suy thoái kéo dài một thập kỷ được coi là cuộc khủng hoảng kinh tế tồi tệ nhất được ghi nhận. Cuộc Đại suy thoái, bắt nguồn từ Hoa Kỳ, đã tàn phá nền kinh tế của hầu hết các quốc gia trên thế giới. Nguyên nhân thực sự của cuộc khủng hoảng kinh tế vẫn chưa rõ ràng, nhưng nhiều người tin rằng cuộc suy thoái bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng của Phố Wall.

Ở Hoa Kỳ vào đầu thế kỷ 20, cơ sở cấp tín dụng dẫn đến việc lạm dụng tín dụng để đầu cơ chứng khoán. Tháng 10 năm 1929, giá cổ phiếu Phố Wall đột ngột lao dốc. Đây được coi là bong bóng đầu cơ, khi vỡ bong bóng sẽ gây ra hỗn loạn thị trường. Vào thời điểm đó, không chỉ các doanh nghiệp mà chính phủ cũng chìm trong đống nợ.

Chính sách thuế và nợ đã ngăn cản Hoa Kỳ xuất khẩu hàng hóa ra nước ngoài. Suy thoái nhanh chóng lan sang các nước khác, khiến sản lượng công nghiệp sụt giảm 45%, 5.000 ngân hàng thất bại và 50 triệu người mất việc làm. Khi các nước nhỏ quyết định phát xít hóa để giải quyết tình trạng suy thoái kinh tế thì xung đột xã hội bắt đầu nổ ra, là nguyên nhân chính dẫn đến Chiến tranh thế giới thứ hai.

Bài học rút ra: Ở phạm vi quốc gia, một tổ chức hay cá nhân cuộc khủng hoảng có thể do từ cuộc khủng hoảng từ nền kinh tế lớn hơn. Ở đây là Mỹ, khi Mỹ bị suy thoái hay có điều chỉnh thì các nước khác bị ảnh hưởng theo. Ở Việt Nam, chính sách OCOP chính là giải pháp hữu hiệu xây dựng nền kinh tế dựa trên thế mạnh địa phương, dựa trên nội lực của mình nếu có gặp khủng hoảng hay suy thoái bên ngoài cũng không đến nỗi “chết chìm”.

Thế kỷ 20 – Khủng hoảng giá dầu của OPEC năm 1973

Cuộc khủng hoảng giá dầu bắt đầu sau khi Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ áp đặt lệnh cấm vận đối với Hoa Kỳ và các đồng minh.

Động thái này dẫn đến tình trạng thiếu hụt dầu ở các nước liên quan, khiến giá dầu tăng chóng mặt và gây ra lạm phát trầm trọng. Nền kinh tế của Hoa Kỳ và các nước phát triển khác đã đình trệ, trong một cuộc khủng hoảng được gọi là lạm phát đình trệ.

Bài học rút ra: Đừng để bị cấm vận từ các nước có nền kinh tế lớn, bị cấm vận sẽ bị lạm phát và khủng hoảng trầm trọng tác động đến toàn bộ đời sống xã hội. Bị cấm vận sẽ rất khó phát triển.

Thế kỷ 20 – Khủng hoảng Châu Á 1997

Vào tháng 7 năm 1997, chính phủ Thái Lan đã ban hành quyết định hủy bỏ tỷ giá hối đoái cố định giữa đồng baht Thái và đô la Mỹ.

Động thái này đã khiến đồng baht Thái Lan mất giá nhanh chóng và hàng loạt công ty vay vốn bằng đô la Mỹ bị phá sản.

Các quỹ đầu tư bằng đô la Mỹ của nước ngoài tại Đông Á đã bị rút khỏi thị trường. Thị trường tài chính ở châu Á trở nên hỗn loạn, dẫn đến bất ổn chính trị ở Đông Á.

Bài học rút ra: Đây là bài học về điều hành từ chính phủ, chính phủ có quyết sách sai lầm sẽ dẫn đến khủng hoảng trầm trọng.

Thế kỷ 21 – Khủng hoảng kinh tế thế giới 2007 – 2008

Cuộc khủng hoảng tài chính gần đây nhất, vào năm 2007 – 2008, bắt nguồn từ Mỹ và sau đó lan sang các thị trường châu Âu. Sự xuất hiện của bong bóng bất động sản cùng với hệ thống giám sát tài chính không hoàn hảo đã dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính tại Hoa Kỳ. Mối quan hệ kinh tế và tài chính chặt chẽ giữa Hoa Kỳ và các nước châu Âu vào thời điểm đó đã góp phần vào quy mô của cuộc khủng hoảng.

Trong thời kỳ khủng hoảng tài chính, hàng loạt ngân hàng thương mại mất khả năng hoàn trả tiền gửi của khách hàng. Hệ thống ngân hàng Âu Mỹ sụp đổ, thị trường chứng khoán lao dốc, thiếu tín dụng, đồng tiền mất giá trầm trọng. Hậu quả của cuộc khủng hoảng đã khiến tăng trưởng kinh tế bị đình trệ, gây ra khủng hoảng kinh tế toàn cầu.

Bài học rút ra: Đây là cuộc khủng hoảng tài chính và bất động sản. Hiện nay đang lặp lại Ở Việt Nam những năm gần đây, tuy nhiên chính phủ đã có những giải pháp mạnh kiểm soát chặt chẽ ngân hàng, siết mạnh tín dụng, siết mạnh bất động sản. Sự điều chỉnh này sẽ diễn ra ít nhất trong vài năm đến 10 năm nên đừng hy vọng tín dụng sẽ dễ dàng vay mượn, bất động sản nhảy múa hỗn loạn.

ThS. Tòng Văn Chiên – Bài học và những nhận định mới nhất.

Site Footer

Sliding Sidebar